شاعر، صیاد کلمه است

شاعر، صیاد کلمه است

گفت و گو با مریم اسحاقی

رشت- محمد غلامی پور-خبرنگار همشهری

دومین مجموعه شعر «مریم اسحاقی» با عنوان «پیراهنی جز صدای تو بر تن نمی کنم» چندی پیش از سوی انتشارات بوتیمار روانه بازار کتاب شد. همانطور که از عنوان کتاب بر می آید این مجموعه، متشکل از 66 شعر عاشقانه است که اغلب آنها در شکل کوتاه سروده شده است.
این مجموعه را باید در زمره آثار جریان ساده نویسی دانست. جریانی که در دهه 80 جریان غالب شعر معاصر بود و با وجود تمام انتقادها و بحث هایی که از سوی طیف مخالف وجود داشت هنوز هم در ابتدای این دهه به روند خود ادامه می دهد.

اما « پیراهنی جز صدای تو بر تن نمی کنم» را باید مجموعه موفقی دانست که بیشترین توجه شاعر در آن به کشف و شهود متمرکز است. اسحاقی در این مجموعه با وجود زبان سهل و ممتنع از ضعف های ساختاری که در برخی از کارهای ساده نویسی دیده می شود با مهارت عبور می کند. ویژگی مثبتی که در اغلب کارهای این مجموعه دیده می شود تصاویر بکر، هنجارگریزی های معنایی و جرقه های شاعرانه ای است که در پایان مخاطب را غافلگیر می کند. گزینش کلمات مناسب به لحاظ ساختار آوایی و واژگانی و نیز به لحاظ ویژگی آن در توزیع و چینش کلمات از مشخصات بارز دیگری است که به تمام اشعار این مجموعه انسجام و یکدستی می بخشد. همچنین باید به قوت زبان و اجرا اشاره کرد که برخلاف اغلب تولیدات ساده نویسی(به جز آثار شاخص) می بینیم که با حذف برخی از سطرها یا فعل ها به شدت به شعر خلل وارد می شود.
سطرها در شعر اسحاقی در هم تنیده هستند و بدون هر یک از آنها شعر اتفاق نمی افتد. روایت یا به عبارتی روایت غیر خطی از مولفه های دیگر اشعار این مجموعه است که شاعر سعی کرده در برخی از شعرها گوشه چشمی به مولفه های روایی مدرن داشته باشد. همین مولفه های متنوع در این مجموعه این کتاب را به یکی از مجموعه های موفق جریان ساده نویسی بدل می کند. مریم اسحاقی پزشک متخصص کودکان است و پیش تر، مجموعه شعر« نبض کوچه را بگیر» از او منتشر شده است. با این پزشک شاعر در باره این مجموعه و جریان ساده نویسی به گفت و گو نشستیم که در ادامه می خوانید:

– کتاب شما محصول جریان ساده نویسی است. جریان غالب دهه 80 که تاکنون در این دهه ادامه داشته است. می خواستم ارزیابی تان را از این جریان بدانم. چه ویژگی های شما را به انتخاب این زبان واداشت؟

فکر می کنم جریان شعر ساده نویسی در آشتی مخاطب با شعر، بسیار تاثیرگذار بوده. البته بهتر است اصطلاح سهل و ممتنع را برای این جریان شعری به کار ببریم. این که شعر و زندگی در هم ادغام شوند و کلمات روزمره با کارکردی تازه وارد شعر شوند که روح مخاطب را صیقل دهند، در واقع نوعی آشتی با کلمه است.
شعر فوران بی اختیار از حس هایی قوی است و انتخاب زبان شعری هم به اختیار شاعر نیست. هر شاعری زبانی را که برای بیان احساسات و عاطفه به درونیاتش نزدیک تر است برمی گزیند. شعر محصول دردی است که از صافی زمان می گذرد، محصول سکوت است و طبعا راز آلود.

-اگر بخواهید یک نگاه جامعه شناسانه به شعر امروز و بحث مخاطب داشته باشید، فکر می کنید دلیل موفقیت رویکرد ساده نویسی در جذب مخاطب چه بود و چه عاملی باعث این موفقیت شد؟

آن چه در حوزه ی ادبیات و هنر دگرگون می شود صورت هاست نه محتوا. طبعا با دگرگونی زندگی است که صورت های ادبی نیز دگرگون می شوند. زندگی به سمت سادگی و سرعت پیش می رود و این روی فرم شعر هم تاثیر می گذارد. مسئله ی دیگر قابل ترجمه بودن اثر است و بی آلایشی و صداقت و سادگی که در داستانِ امروز هم دیده می شود. از طرفی خواندن ترجمه های مختلف نیز بی تاثیر در این روند نبوده. مهم حسی است که به مخاطب منتقل می شود و خلا و خلوت او را پُر می کند. یوسا می گوید: « ادبیات خوراک جان های ناخرسند است» شاید روح مخاطبِ امروز نیاز به این خوراک دارد. نیاز به لذت بردن از اثر دارد. لذتی که گاه فراموش می کنیم. گاه آن قدر در زبان و تکنیک غوطه ور می شویم که از مردم فاصله می گیریم. ارزشِ شعر این است که روشن و تاثیر گذار باشد و هر کسی بهره ی خودش را از شعر ببرد.

-فکر نمی کنید ساده نویسی به نحوی دچار سوء تفاهم و از مسیر اصلی منحرف شد؟ به همان شکل که در دهه 70 خیلی ها به بهانه پیچیدگی زبان هذیان گویی در شعر را توجیه کردند؟

نباید به ظاهر شعرها اعتماد کرد. گاه ظاهر ساده ای دارند اما سرشار از تکنیک هستند و گاه لایه های تو در توی معنایی دارند. شما در شعرهای کوتاه شمس لنگرودی، در چند سطر با بن مایه ای فلسفی و هستی شناسانه روبه رو می شوید. آسیبی هم که در شعر قابل پیش بینی است هم در شعر ساده و هم شعر پیچیده ممکن است دیده شود

-خیلی از شعرهای شما دارای شکلی کوتاه است که در دهه های گذشته از آن به عنوان طرح واره یاد می شد اما در این جریان توانست خود را به عنوان شکل جاافتاده ای تثبیت کند. فکر نمی کنید اغلب اشعار کوتاه تک ساختی و تاویل ناپذیر است و این تاویل ناپذیری کمی از نفس شعر به دور است؟ در حالی که ما در فرم هایکو با این ضعف رو به رو نیستیم.

شعر خوب، بافت و ساخت و صورت خود را حتا در یک سطر هم نشان می دهد. شلختگی و فقدان موسیقی درونی کلمات و فقدان نظام حتا در شعری کوتاه هم آشکار می شود.من هم با تک معنایی بودن شعر موافق نیستم، اگر باشد شعر نیست. ولی گاه ایهام ظریفی در شعر وجود دارد که نیاز به دوباره خوانی دارد

-یکی از نقاط قوت شعر شما زبانی سهل و ممتنع و آشنا با مخاطب است که در آن تصاویری لطیف و جرقه هایی شاعرانه و گاهی هنجارگریز در ذهن مخاطب شیرین می نشیند و مخاطب می تواند به راحتی با این تصاویر ارتباط برقرار کند. ویژگی برجسته ای که در خیلی از شعرهای این مجموعه اتفاق می افتد. تقریبا همین ویژگی است که مرز بین شعر و نثر را در شعر شما متمایز می کند. اما در برخی کارها این مرز مشخص نیست و حرکت عمودی شعر به سمت حرکت افقی و خطی پیش می رود. به نظر شما در این رویکرد ما با ضعف زبان روبه رو نیستیم؟ یعنی ابزاری که در اختیار شاعر قرار دارد که بتواند مرز بین شعر و نثر را مشخص کند محدود نیست؟ در این باره توضیح دهید.

دوست دارم با جمله ای از ناباکوف این بحث را ادامه دهم: شعر با رازهایی نامعقول سروکار دارد که از خلال واژگانی معقول مشاهده شده اند.

شاعر به نوعی صیاد کلمه است. در زبان روزمره کلمات به صورت اعتیادی و روزمره و گاه مُرده به کار می روند و توجه ما را طلب نمی کنند. ولی در شعر با مختصری پس و پیش شدن کلمات، این کلمات مرده جانی دوباره می گیرند. همین که شما خواندید: امروز هم رو به راهم .. یا : دست های من امشب به دنیا می آیند…. این بازی های زبانی است که زبان شعر را از زبان روزمره متمایز می کند و به نوعی ایهام در خود دارد. شاید فرمی روایی در برخی دیگر از شعرها هم باشد که می تواند به دلیل کارکردن روی داستان و تاثیر داستان باشد. به هر حال زبان در این شعرها هم وسیله است و هم هدف.

مریم اسحاقی
گفت و گو با روزنامه همشهری- محمد غلامی پور
روزنامه همشهری 2 آذر 92

Be Sociable, Share!

۳ Responses to “شاعر، صیاد کلمه است”

  1. دوست خوبم عالی بود خرسندم و بهت افتخار می کنم

  2. سلام وتبریک خانم اسحاقی عزیز:
    به قول ساتر« هستی یک اثر به خواننده ای است که در پیرامونش وجود دارد»
    با آرزوی توفیق بیشتر

  3. سلام وتبریک خانم اسحاقی عزیز باآرزوی توفیق بیشتر

پاسخی بنویسید

*