Es-haghi اسحاقی

نام کتاب: ماه و قوطی های بلند
نویسنده: ابوالقاسم مبرهن
چاپ نخست: ۱۳۸۸
نشر : فرهنگ ایلیا

کتاب ماه و قوطی های بلند، سومین مجموعه ی داستانی از نویسنده ی گیلانی ابوالقاسم مبرهن است. که دو داستان از این مجموعه در کانون ادبیات ایران، مورد نقد و بررسی قرار گرفته است.
مجموعه داستان های قبلی این نویسنده شامل: تکیه بر باد، زنی با چشم های روشن است.
کتاب ماه و قوطی های بلند، مجموعه ای شامل ده داستان کوتاه است. ویژگی مشترک اغلب این داستان ها استفاده از زاویه دیدِ اول شخص است. جالب این که سه داستانِ « تنها با تو- اگر بیاید عکس دسته جمع می گیریم- سایه ها) راوی اول شخص و زن است. و نویسنده از پس این مهم بر آمده که دغدغه های زنِ داستان را به تصویر بکشد و مخاطب کمتر ردپای نویسنده ی مرد را پیدا می کند. زبان داستان ها یک دست و پخته است و از لحن های مناسب با هر شخصیت استفاده شده است. بن مایه ی اغلب داستان ها، فقر- بیکاری- دلزدگی از روزمره بودن- دغدغه های اجتماعی و گاه ذهنی است. مخاطب در خوانش داستان ها از اطناب رنج نمی برد. البته نویسنده گه گاه کد های ایدئولوژیک مد نظر خود را زیرکانه بیان می کند.
داستان «تنها با تو»: راوی زنی است بیوه که یک روز زندگی خود را از صبح که بر می خیزد تا شب واگویه می کند. گاه نویسنده زیرکانه در یک سطر، معضلات اجتماعی روز را به تصویر می کشد و این کار را بدون نوشتن جمله های طولانی و کسالت بار انجام می دهد و گاه فقط به دادن کد بسنده می کند. مثل: « دم در اداره که می رسم مرتضایی مامور اطلاعات سلام می کند و می گوید: ببخشین خانوم قائمی، موهاتون…»
داستان « عشق خاکستری» : راوی اول شخص، پسرِ نوجوانی است که روزهای بیکاریِ پدر و اختلاف نسل ها را با قرینه سازی زیبای یک عشق به تصویر می کشد. زبان و لحن راوی و دغدغه هایش، کاملن متناسب با سنش است.
داستان « دوباره از اول» : دغدغه ی نویسنده باز فقر، اعتیاد، دزدی و پرداخت به چرایی و بن مایه ی جامعه شناختی این هاست. که فضا سازی خوبی دارد ولی طرحی اندکی کلیشه ای و شاید سینمایی است که خیلی مخاطب را درگیر نمی کند.
داستان« تاریخچه ی مرگ و میر در اداره ی بیمه» : زاویه دید داستان، اول شخص جمع و تا حدودی ذهنی است و جزء داستان های بسیار خوبِ این مجموعه است که نویسنده، خرافه- رکود- و روزمرگی و دسته جمعی فکر کردن و مسخ شدن را به تصویر کشیده است.
داستان «اگر بیاید عکس دسته جمعی می گیریم» : راوی اول شخص و زن است. گریزی به جنگ دارد. البته دیدگاه ایدئولوژیک نویسنده از زبان راوی گاه برجسته نمایی شده است.
داستان « آن ها به من افتخار می کردند»: از داستان های قوی این مجموعه است. تصویری عینی و زیبا از بازگشت یک زندانی سیاسی به جامعه است و حس هم ذات پنداریِ مخاطبِ آشنا به این موضوع را بر می انگیزاند و نویسنده زیر لایه های جامعه شناختی این روند و ناخود آگاه و به اجبار کشیده شدن به مسیری دیگر را بیان می کند. در پایان داستان فضایی سورئال به تصویر کشیده می شود که گویی، زنده به گور کردنِ آن همه اندیشه را به چالش می گیرد.
«… مهدی توفان عینکش را برداشته و کورمال کورمال دنبال تابوتم می گردد. من داد می زنم، روی تابوت خم می شوم. پدرو مادرم سعی دارند به من نزدیک شوند. سگ ها دنبالمان پارس میکنند. من فریاد می زنم: « مرا کجا میبرید؟ من هنوز زنده ام!» تابوتم را به طرف بازارچه می برند. سگها پارس می کنند. عرق به تنم نشسته است. سردم شده است. سیگارم تا به آخر سوخته است. مِه پایین آمده است، پایین تر. تا روی جنازه ام.»
داستان « ناتمام »: راوی به پرداختِ تیپی در اداره و زندگی روزمره می پردازد، به نام کبیری. تیپ هایی که سقلمه به دیگران می زنند و در زندگی جلو می روند. به نظر می رسد چون این نوع افراد، تیپ هستند نه شخصیت، شاید بهتر آن بود که نویسنده برای او نامی انتخاب نمی کرد و تنها به « او » اکتفا می کرد که دلالت بر بی اهمیتی این تیپ ها باشد. البته انتخاب خود نام کبیری نیز دلالت بر خود بزرگ بینیِ این افراد دارد و جنبه ی طنز می دهد.
داستان « سایه ها» : تک گویی درونی از زبان زنی است با شوهر معتاد. با زبانی پخته و نزدیک به بیانِ زن. نقش زن در این داستان، کم رنگ شده و در کشاکش فقر و اعتیاد، دیگر خود تعیین کننده ی مسیر زندگیش نیست. شاید فلسفه ی نهفته در داستان نوعی گردن نهادن به سرنوشت باشد.
داستان« ماه و قوطی های بلند» : از داستان های ذهنی این مجموعه است. نگاه به زندگی های قوطی کبریتی و قوطی های بلند در تقابل با ماه و طبیعت، که حس نوستالژیک خواننده را برمی انگیزاند. و پایان بندیِ خوب داستان :
« به اطلاعات نقشه نگاه کنید:رنگهای تیره زمینهای بایر قبرستان. پدر می گوید: « این طرف ها انگار مال کسی نیست، ببین، هاشور نخورده. »
صدای عوعوی چند سگ از قبرستان می آید.»
داستان پایانی این مجموعه: « خاکریزها و چاله ها» داستانی بسیار موفق و سیال ذهن در این مجموعه است که راوی گذشته اش را خاکریزو چاله می داند و اندیشه ی سیالش را با صدقی هنری در می آمیزد و مخاطب را با خودش می کشاند و تصویری ماندگار در ذهن به جای می گذارد. به قول عباس معروفی:« داستان کوتاه باغچه ای است که نویسنده با دست، مرتبش می کند.» به نظر، آقای مبرهن در این داستان با دست هایی خبره و عاشق کلمه؛ در مرتب کردن باغچه موفق بوده است.
درمجموع، قلم توانای آقای مبرهن و دیالوگ های ساده و درخشان و لحن مناسب و درونمایه ای اجتماعی در این کتاب خودنمایی می کند.کاش در مورد پخش کتاب در شهرستان های دیگر و تهران نیز اقداماتی صورت گیرد.
«مریم اسحاقی- بی تابانه ها»